Konflikt hybrydowy, w którym konwencjonalne siły zbrojne łączą się z operacjami w cyberprzestrzeni, wojną informacyjną, presją gospodarczą i zakłóceniami cyfrowymi, jasno dowodzi, że suwerenność obronna staje się coraz bardziej złożonym zagadnieniem.
Dla europejskich państw członkowskich NATO wyzwaniem jest zarówno wdrażanie zaawansowanych technologii, jak i zapewnienie, aby zdolności te pozostawały pod pełną kontrolą, były zrozumiałe i odporne na naciski.
W tym kontekście suwerenność oznacza zdolność do samodzielnego podejmowania decyzji, działania i dostosowywania się, nawet w warunkach ograniczonej sprawności systemów lub zakłóceń w łańcuchu dostaw. Obrona definiowana programowo pozwala na realizację tak pojmowanej suwerenności, umożliwiając organizacjom obronnym elastyczne modyfikowanie swoich zdolności za pomocą oprogramowania, danych, bezpiecznych platform oraz modeli operacyjnych uwzględniających cały cykl życia systemów, zamiast opierania się na tradycyjnych cyklach modernizacji sprzętowej.
W niniejszym wywiadzie Pieter Minack, Industry CTO w NTT DATA w sektorze obronnym oraz René Indefrey, Head of Industry Consulting w zakresie obronności i produktów podwójnego zastosowania, omawiają praktyczne skutki tych zmian, skupiając się na wnioskach wyciągniętych z ostatnich konfliktów. Wyjaśniają również, w jaki sposób NTT DATA współpracuje z organizacjami obronnymi, producentami i partnerami technologicznymi przy projektowaniu rozwiązań opartych na oprogramowaniu, które gwarantują równowagę między kontrolą krajową, odpornością operacyjną a interoperacyjnością w ramach sojuszy obronnych.
Rosnące znaczenie suwerenności
Dlaczego suwerenność jest tak kluczową kwestią we współczesnych, wielodomenowych operacjach obronnych?
Suwerenność to absolutny fundament swobody operacyjnej. Kto nie ma kontroli nad własnymi systemami, ten traci kontrolę nad procesem decyzyjnym.
Postępująca cyfryzacja działań zbrojnych pociąga za sobą rosnącą liczbę zależności od oprogramowania, platform danych, usług chmurowych czy łańcuchów dostaw. Suwerenność pozwala te zależności ograniczyć. Daje siłom zbrojnym gwarancję, że będą w stanie działać, adaptować się i utrzymywać zdolność operacyjną bez oglądania się na zewnętrzne podmioty, co jest kluczowe zwłaszcza w sytuacjach kryzysowych.
W przypadku europejskich państw NATO stawką jest utrzymanie narodowej kontroli nad dowodzeniem przy jednoczesnym zachowaniu pełnej interoperacyjności z sojusznikami. Cele te nie wykluczają się wzajemnie, pod warunkiem, że od samego początku uwzględnia się je we wspólnych planach.
Suwerenność wydaje się prostym pojęciem. Dlaczego w praktyce sprawia tyle trudności?
W ciągu ostatniej dekady organizacje obronne poczyniły znaczne inwestycje w technologie cyfrowe, aby zwiększyć szybkość działania, precyzję oraz świadomość sytuacyjną. Dane przepływają obecnie nieprzerwanie przez sieci, platformy i różne środowiska, tworząc nową rzeczywistość, w której cyberprzestrzeń stała się kluczową domeną operacyjną na równi z lądem, morzem, powietrzem oraz kosmosem.
Jeśli w pełni nie rozumiesz swoich systemów informatycznych i nie masz nad nimi kontroli, ryzykujesz utratę skuteczności operacyjnej. Cyberkomunikacja oraz cyberbezpieczeństwo nie są już wyłącznie funkcjami pomocniczymi, lecz stały się fundamentalnymi zdolnościami, które wręcz warunkują powodzenie misji.
Ta rosnąca złożoność sprawia, że suwerenności nie da się potraktować jako dodatku wdrażanego po czasie. Od samego początku musi ona stanowić fundament projektowanej architektury, modeli zarządzania oraz koncepcji operacyjnych.
To samo dotyczy obrony opartej na oprogramowaniu. Podejście to wymaga zmiany kultury organizacyjnej oraz modelu operacyjnego, co w praktyce oznacza przejście od realizacji zadań zorientowanej na projekty do rozwoju zdolności w modelu produktowym. Konieczne jest przy tym wdrożenie bezpiecznych praktyk DevSecOps, jasne określenie odpowiedzialności za cały cykl życia systemów, a także zapewnienie stałego przepływu informacji zwrotnych z działań operacyjnych wprost do zespołów inżynieryjnych.
Postępy w dziedzinie systemów obronnych
Co ostatnie konflikty, takie jak wojna w Ukrainie, pokazały na temat wojny cyfrowej i hybrydowej?
Ukazały one, jak radykalnie zmienił się charakter działań zbrojnych. Tradycyjne środki bojowe, takie jak artyleria, pojazdy opancerzone czy obrona przeciwlotnicza, nadal mają ogromne znaczenie, ale obecnie funkcjonują w środowisku zdominowanym przez technologie cyfrowe. Systemy autonomiczne oraz te naprowadzane za pomocą GPS zapewniają precyzję na poziomie niewyobrażalnym jeszcze dwadzieścia lat temu. Jednocześnie wojna elektroniczna, operacje w cyberprzestrzeni i manipulacja informacją kształtują przebieg działań na obszarach znacznie wykraczających poza tradycyjną linię frontu.
Dla państw członkowskich NATO płynie z tego jasny wniosek: zdolności cyfrowe nie są jedynie opcjonalnym dodatkiem, lecz stanowią integralną część strategii odstraszania i obrony. Opóźnienia w inwestycjach w systemy bezzałogowe, autonomiczne i połączone w cyfrową sieć dowodzą, jak szybko postrzeganie zagrożeń potrafi nie nadążać za rzeczywistością operacyjną.
W jaki sposób cyberobrona wykracza poza systemy wojskowe?
Cyberobrona jest nierozerwalnie związana z odpornością całego społeczeństwa. Ataki hybrydowe coraz częściej wymierzone są nie tylko w zasoby wojskowe, ale także w infrastrukturę krytyczną, taką jak sieci energetyczne, systemy ciepłownicze, transport czy łączność. Kampanie dezinformacyjne mają z kolei na celu podważanie zaufania i niszczenie spójności społecznej od wewnątrz.
Cyberprzestrzeń należy zatem traktować jako jeden z głównych filarów obrony. Jej ochrona ma zasadnicze znaczenie dla zapewnienia ciągłości funkcjonowania państwa i utrzymania zaufania obywateli. Choć wiele incydentów w cyberprzestrzeni pozostaje objętych klauzulą tajności, ich skumulowane skutki mają wymiar strategiczny, a nie jedynie taktyczny.
W jaki sposób integracja IT i OT wpływa na suwerenność i elastyczność, zwłaszcza w europejskim przemyśle obronnym?
We wszystkich branżach technologie OT coraz silniej opierają się na oprogramowaniu. Ta sama zasada dotyczy sektora obronnego. Systemy cyberfizyczne, czyli głęboko zintegrowane rozwiązania łączące przetwarzanie danych, sieci i procesy fizyczne, bazują obecnie na warstwach oprogramowania. To właśnie ono integruje czujniki, elementy wykonawcze oraz systemy sterowania w ramach platform uzbrojenia i nadzoru.
Dziś nie pytamy już o to, czy należy skupiać się na IT, czy na OT, lecz o to, jak ściśle te środowiska ze sobą współpracują. Dla producentów z sektora obronnego oznacza to konieczność połączenia systemów planowania zasobów przedsiębiorstwa, zarządzania cyklem życia produktu i aplikacji oraz systemów realizacji produkcji. Chodzi o to, aby wymagania, konfiguracje, wersje oprogramowania, status produkcji i informacje zwrotne z całego cyklu życia mogły być zarządzane jako jeden, ściśle kontrolowany łańcuch cyfrowy.
Głębsza integracja zwiększa zdolności adaptacyjne i dostępność, jednak wymaga bardzo starannego projektowania. Suwerenność nie jest bowiem równoznaczna z izolacją. Oznacza raczej świadomą hybrydyzację o jasno wytyczonych granicach, w ramach której najgłębsze warstwy OT pozostają pod ścisłą kontrolą.
Celem nie jest więc odcięcie się od zewnętrznego świata, lecz zachowanie świadomej kontroli nad krytycznymi zależnościami. Podejście cyberfizyczne, stawiające w centrum oprogramowanie, usprawnia modernizację i zapewnia długoterminową gotowość operacyjną. Jednocześnie sprawia jednak, że cyberbezpieczeństwo staje się kwestią absolutnie priorytetową, ponieważ incydenty w cyberprzestrzeni wywierają w ostatecznym rozrachunku bezpośredni wpływ na funkcjonowanie systemów fizycznych.
W jaki sposób sztuczna inteligencja zwiększa odporność systemów obronnych?
Dlaczego sztuczna inteligencja odgrywa tak kluczową rolę, a zarazem stanowi tak newralgiczny element obrony opartej na oprogramowaniu?
Cyfryzacja doprowadziła do powstania przytłaczającej ilości informacji, których żaden dowódca ani sztab nie jest w stanie przetworzyć samodzielnie. Systemy dowodzenia i kontroli wspierane przez sztuczną inteligencję są dziś niezbędne do analizowania danych, budowania świadomości sytuacyjnej oraz przyspieszania procesu decyzyjnego.
Sztuczna inteligencja umożliwia szybsze reagowanie i podejmowanie trafniejszych decyzji, zwłaszcza w sytuacjach, w których liczy się każda sekunda. Kwestia suwerenności nie podlega tu jednak negocjacjom. Systemy oparte na sztucznej inteligencji nie mogą funkcjonować jako „czarne skrzynki”. Muszą być przejrzyste, zrozumiałe i opierać się na jasnych zasadach. Wymaga to stworzenia suwerennych fundamentów dla AI, obejmujących zaufane przepływy danych, zarządzanie modelami, ścieżki audytu, punkty kontroli z udziałem człowieka oraz bezpieczne środowiska wdrożeniowe. Elementy te zapewniają odpowiedni nadzór nad wrażliwymi danymi oraz logiką decyzyjną.
Ostateczna odpowiedzialność za podejmowanie decyzji nadal spoczywa na ludziach. Sztuczna inteligencja ma jedynie wspierać proces decyzyjny, a nie go zastępować. Przejrzyste zasady zarządzania oraz pełna weryfikowalność procesów mają kluczowe znaczenie, szczególnie w sytuacjach bojowych oraz w kontekście zasad użycia siły obowiązujących w ramach sojuszu.
Co oznacza odporność na poziomie taktycznym?
Odporność to przede wszystkim zdolność do utrzymania efektywności operacyjnej w niesprzyjających warunkach. Na poziomie taktycznym dane stanowią swoiste paliwo dla sztucznej inteligencji. W czasie pokoju suwerenne środowiska chmurowe mogą okazać się całkowicie wystarczające do obsługi części procesów obliczeniowych. Jednak w sytuacji kryzysu lub otwartego konfliktu siły zbrojne muszą zachować pełną zdolność do działania nawet wtedy, gdy łączność, infrastruktura czy łańcuchy dostaw zostaną zakłócone lub staną się celem ataku.
Odporność w obszarze danych gwarantuje stały dostęp do rozkazów i systemów łączności oraz pozwala utrzymać świadomość sytuacyjną, nawet w przypadku awarii systemów lub znacznego spadku ich wydajności. Bezpieczna i zintegrowana architektura danych ma absolutnie kluczowe znaczenie dla utrzymania ciągłości dowodzenia i kontroli, a także dla zapewnienia jednostkom przetrwania na polu walki.
Kwestia odporności sieci jest nierzadko niedoceniana. Dobrym przykładem są tu jednostki marynarki wojennej, które w zależności od położenia geograficznego oraz aktualnych warunków operacyjnych muszą płynnie przełączać się między łącznością satelitarną, komórkową, sieciami lokalnymi oraz innymi metodami komunikacji. Zagwarantowanie łączności w każdym z tych scenariuszy jest sprawą najwyższej wagi.
To właśnie w tym obszarze NTT DATA wnosi swoje bogate doświadczenie związane z budową bezpiecznych sieci, rozwiązań chmurowych, cyberbezpieczeństwem oraz zarządzaniem infrastrukturą, pomagając organizacjom w projektowaniu odpornych fundamentów cyfrowych dla najbardziej wymagających środowisk.
Bezpieczeństwo i gotowość mają kluczowe znaczenie
Jak branża powinna podchodzić do kwestii bezpiecznej komunikacji?
Nie istnieje jeden, absolutnie „najbezpieczniejszy” środek przekazu, dlatego konieczne jest stosowanie zabezpieczeń wielowarstwowych. Każdy kanał komunikacji niesie ze sobą określone ryzyko. Sygnały radiowe mogą na przykład zostać przechwycone lub zakłócone. Z tego względu tak ogromne znaczenie ma wielowarstwowe podejście do bezpieczeństwa, opierające się na wykorzystaniu licznych ścieżek transmisji danych, z których każda jest w pełni szyfrowana na całej długości oraz na wszystkich jej poziomach.
Równie ważna jest suwerenność kluczy kryptograficznych. Pełna kontrola nad systemami szyfrowania oraz samymi kluczami musi bezwzględnie pozostać w rękach operatora. W przeciwnym razie, nawet przy zapewnieniu wysokiego poziomu bezpieczeństwa technicznego, system wciąż może generować strategiczną zależność od podmiotów zewnętrznych. Dostawcy muszą również gwarantować dostęp do alternatywnych ścieżek komunikacyjnych na wypadek awarii któregokolwiek z kanałów.
Dobrym przykładem są tu nowe technologie komunikacji optycznej i laserowej. Umożliwiają one tworzenie połączeń o wysokiej kierunkowości, które są znacznie trudniejsze do przechwycenia w przypadku systemów satelitarnych oraz łączności wymagającej bezpośredniej widoczności optycznej. Technologie te stanowią doskonałe uzupełnienie bardziej tradycyjnych rozwiązań, takich jak komunikacja światłowodowa, komórkowa czy standardowa łączność satelitarna.
W jaki sposób przemysł obronny może przyspieszyć gotowość operacyjną bez zwiększania zależności?
Poprzez myślenie w kategoriach pełnego cyklu życia. Szybkość ma kluczowe znaczenie na wszystkich etapach: od definiowania wymagań, przez prace rozwojowe i produkcję, aż po działania operacyjne. Zintegrowane strumienie tworzenia wartości, rozwój oparty na modelach oraz replikach Digital Twins przyspieszają osiągnięcie gotowości operacyjnej, jednocześnie zwiększając odporność systemów. W modelu obronności definiowanej programowo gotowość ta zależy od zdolności do połączenia wszystkich etapów w jednolity model cyklu życia. Dzięki niemu aktualizacje oprogramowania, zmiany konfiguracji, informacje zwrotne z eksploatacji oraz decyzje dotyczące obsługi technicznej mogą być zarządzane w czasie rzeczywistym.
Repliki cyfrowych bliźniaków oraz cyfrowe cienie wspierają również cyberbezpieczeństwo i zarządzanie cyklem życia, zwiększając przejrzystość w zakresie konfiguracji, zależności, podatności na ataki oraz stanów operacyjnych. W połączeniu z zapewnieniem jakości opartym na sztucznej inteligencji oraz konserwacją predykcyjną rozwiązania te poprawiają dostępność systemów i ograniczają przestoje.
Te możliwości pomagają organizacjom obronnym utrzymać gotowość operacyjną nawet w środowiskach objętych konfliktem, pozwalając jednocześnie na rozszerzenie wsparcia przemysłowego blisko miejsca faktycznej eksploatacji sprzętu.
Innowacje jako inwestycja strategiczna
Dla organizacji z sektora obronnego innowacje mają rację bytu tylko wtedy, gdy można je przekształcić w odporne, łatwe w zarządzaniu i interoperacyjne zdolności. NTT DATA jest częścią Grupy NTT, która każdego roku inwestuje ponad 3 miliardy dolarów w badania i rozwój. Dzięki globalnym centrom innowacji oraz bliskiej współpracy z klientami pomagamy w opracowywaniu technologii, które odpowiadają na rzeczywiste potrzeby w obszarze obronności i bezpieczeństwa.
Do naszych kluczowych obszarów specjalizacji należą sieci fotoniczne i przetwarzanie danych, prywatna łączność mobilna oraz komunikacja mobilna nowej generacji, a także zaawansowane architektury chmurowe. Rozwiązania te wspierają oparte na zdefiniowanych politykach rozmieszczanie obciążeń obliczeniowych, gwarantując ciągłość działania i odporność w dynamicznie zmieniających się warunkach operacyjnych. Zdolności te mają szczególne znaczenie dla NATO oraz państw europejskich, które dążą do osiągnięcia większej suwerenności cyfrowej przy jednoczesnym zachowaniu pełnej interoperacyjności.
CO DALEJ
Dowiedz się więcej o rozwiązaniach NTT DATA dla sektora obronnego i kosmicznego. Sprawdź, w jaki sposób pomagamy organizacjom obronnym oraz podmiotom tworzącym technologie podwójnego zastosowania w budowaniu bezpiecznych, suwerennych i definiowanych programowo zdolności. Wspieramy naszych partnerów w takich obszarach jak platformy cyfrowe, odporna infrastruktura, cyberbezpieczeństwo, analityka danych, sztuczna inteligencja oraz operacje przemysłowe.